ESG có bắt buộc không? Nếu chưa làm ESG thì có bị phạt không? Doanh nghiệp nào cần báo cáo ESG? Và nên bắt đầu từ đâu để không bị động trước quy định mới? Cùng Greentrain giải đáp chi tiết qua bài viết dưới đây.

ESG chưa phải là nghĩa vụ bắt buộc chung cho tất cả doanh nghiệp tại Việt Nam theo một mẫu báo cáo ESG thống nhất. Tuy nhiên, nhiều nghĩa vụ liên quan đến ESG đã bắt buộc với từng nhóm doanh nghiệp cụ thể.

1. Quy định ESG tại Việt Nam hiện nay gồm những gì?

Tại Việt Nam, chưa có một luật riêng tên là “Luật ESG” áp dụng đồng loạt cho mọi doanh nghiệp. Tuy nhiên, các yêu cầu liên quan đến ESG đang nằm rải rác trong nhiều nhóm quy định.

1.1 Quy định công bố thông tin với doanh nghiệp niêm yết, đại chúng

Đối với doanh nghiệp niêm yết và một số doanh nghiệp đại chúng, việc công bố thông tin về phát triển bền vững đã được đề cập trong hệ thống quy định công bố thông tin trên thị trường chứng khoán.

Thông tư 96/2020/TT-BTC của Bộ Tài chính hướng dẫn công bố thông tin trên thị trường chứng khoán; trong thực hành báo cáo thường niên, doanh nghiệp niêm yết cần công bố các nội dung liên quan đến phát triển bền vững như tác động môi trường, năng lượng, nước, phát thải, người lao động, trách nhiệm xã hội và quản trị.

Điều này có nghĩa là, với doanh nghiệp niêm yết, ESG không còn chỉ là hoạt động “làm thêm cho đẹp hồ sơ”, mà là một phần ngày càng quan trọng trong công bố thông tin và quan hệ nhà đầu tư.

1.2 Quy định về kiểm kê khí nhà kính

Kiểm kê khí nhà kính là một nội dung quan trọng thuộc trụ cột E – Môi trường trong ESG.

Nghị định 06/2022/NĐ-CP quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính, bảo vệ tầng ô-dôn và phát triển thị trường carbon. Nghị định 119/2025/NĐ-CP đã sửa đổi, bổ sung một số nội dung của Nghị định 06/2022/NĐ-CP, tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và thị trường carbon.

Quyết định 13/2024/QĐ-TTg ban hành danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính, có hiệu lực từ ngày 01/10/2024. Danh mục cập nhật năm 2024 có 2.166 cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính, tăng 254 cơ sở so với danh mục trước đó.

Nhóm lĩnh vực thường được nhắc đến gồm:

• Năng lượng
• Giao thông vận tải
• Xây dựng
• Các quá trình công nghiệp
• Nông nghiệp, lâm nghiệp và sử dụng đất
• Chất thải

Với các cơ sở thuộc danh mục, kiểm kê khí nhà kính là nghĩa vụ cần chuẩn bị nghiêm túc về dữ liệu, phương pháp tính, báo cáo và hồ sơ minh chứng.

1.3 Quy định về môi trường

Doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ các yêu cầu về môi trường như giấy phép môi trường, đánh giá tác động môi trường, quản lý chất thải, nước thải, khí thải, tiếng ồn, hóa chất, tài nguyên và các nghĩa vụ báo cáo liên quan.

Đây đều là những nội dung thuộc trụ cột E trong ESG. Vì vậy, dù doanh nghiệp chưa lập báo cáo ESG, việc tuân thủ môi trường vẫn là phần nền tảng của ESG.

1.4 Quy định về lao động, an toàn và trách nhiệm xã hội

Trụ cột S trong ESG liên quan đến người lao động, điều kiện làm việc, an toàn lao động, phúc lợi, đào tạo, bình đẳng và trách nhiệm với cộng đồng.

Doanh nghiệp cần tuân thủ các quy định về:

• Hợp đồng lao động
• Tiền lương, thời giờ làm việc, nghỉ ngơi
• Bảo hiểm
• An toàn vệ sinh lao động
• Đào tạo người lao động
• Phòng chống quấy rối, phân biệt đối xử
• Quyền lợi người lao động

Với các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng quốc tế, khách hàng có thể yêu cầu thêm các bộ tiêu chuẩn xã hội, đánh giá nhà máy hoặc audit trách nhiệm xã hội.

1.5 Quy định về quản trị doanh nghiệp

Trụ cột G trong ESG liên quan đến quản trị minh bạch, kiểm soát nội bộ, đạo đức kinh doanh, chống tham nhũng, quản trị rủi ro, công bố thông tin và trách nhiệm của ban lãnh đạo.

Với doanh nghiệp niêm yết, yêu cầu về quản trị công ty và minh bạch thông tin ngày càng quan trọng. Với doanh nghiệp chưa niêm yết, quản trị tốt vẫn là nền tảng để tiếp cận vốn, hợp tác với đối tác lớn và giảm rủi ro vận hành.

Xem thêm: Khóa học kiểm kê khí nhà kính cho người mới bắt đầu

2. ESG có bắt buộc với doanh nghiệp vừa và nhỏ không?

Với phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ, hiện chưa có yêu cầu bắt buộc phải lập một báo cáo ESG đầy đủ theo chuẩn quốc tế. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là doanh nghiệp có thể bỏ qua ESG.

Doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể bị ảnh hưởng bởi ESG theo 4 con đường:

2.1 Khách hàng yêu cầu

Nếu doanh nghiệp là nhà cung cấp cho tập đoàn lớn hoặc khách hàng quốc tế, có thể phải cung cấp dữ liệu về môi trường, lao động, an toàn, nguồn gốc hàng hóa, phát thải khí nhà kính hoặc chính sách quản trị.

Ví dụ, một doanh nghiệp may mặc xuất khẩu có thể được khách hàng yêu cầu dữ liệu về điện, nước, hóa chất, nước thải, điều kiện lao động và phát thải.

2.2 Ngân hàng và nhà đầu tư yêu cầu

Nhiều ngân hàng và quỹ đầu tư ngày càng quan tâm đến rủi ro môi trường – xã hội khi cấp tín dụng hoặc đầu tư. Doanh nghiệp có hệ thống ESG tốt có thể thuận lợi hơn khi tiếp cận nguồn vốn xanh hoặc các chương trình tài chính bền vững.

2.3 Chuỗi cung ứng yêu cầu

Một doanh nghiệp nhỏ có thể không bị luật yêu cầu báo cáo ESG, nhưng nếu là nhà cung cấp cấp 2, cấp 3 cho chuỗi cung ứng toàn cầu, vẫn có thể bị yêu cầu thu thập và cung cấp dữ liệu ESG.

2.4 Quy định pháp luật có thể mở rộng

Các yêu cầu về phát thải, kiểm kê khí nhà kính, môi trường, năng lượng và công bố thông tin có xu hướng ngày càng rõ hơn. Doanh nghiệp chuẩn bị sớm sẽ ít bị động hơn khi phạm vi áp dụng mở rộng.

3. ESG có bắt buộc với doanh nghiệp xuất khẩu không?

Không phải mọi doanh nghiệp xuất khẩu đều bắt buộc lập báo cáo ESG theo luật Việt Nam. Nhưng trên thực tế, doanh nghiệp xuất khẩu là nhóm chịu áp lực ESG rất rõ.

Lý do là khách hàng quốc tế ngày càng quan tâm đến:

• Phát thải khí nhà kính
• Nguồn gốc nguyên liệu
• Điều kiện lao động
• Hóa chất và an toàn sản phẩm
• Nước thải, chất thải
• Truy xuất chuỗi cung ứng
• Báo cáo phát triển bền vững
• Carbon footprint của sản phẩm

Với thị trường EU, CBAM là một ví dụ rõ về việc dữ liệu carbon đang trở thành yêu cầu thương mại. CBAM có giai đoạn chuyển tiếp từ năm 2023 đến 2025 và áp dụng cơ chế đầy đủ từ năm 2026 đối với các nhóm hàng thuộc phạm vi điều chỉnh như xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện, hydro và một số sản phẩm liên quan.

Do đó, doanh nghiệp xuất khẩu nên xem ESG là năng lực cạnh tranh, không chỉ là yêu cầu tuân thủ.

4. ESG có bắt buộc với doanh nghiệp niêm yết không?

Với doanh nghiệp niêm yết, việc công bố thông tin liên quan đến phát triển bền vững đã là yêu cầu cần thực hiện trong báo cáo thường niên theo quy định công bố thông tin và hướng dẫn của thị trường chứng khoán.

Điều này không đồng nghĩa mọi doanh nghiệp niêm yết đều phải lập một báo cáo ESG độc lập theo chuẩn quốc tế ngay lập tức. Tuy nhiên, doanh nghiệp niêm yết cần công bố các thông tin liên quan đến môi trường, xã hội, người lao động, trách nhiệm cộng đồng và quản trị doanh nghiệp một cách minh bạch, nhất quán và có dữ liệu.

Nếu doanh nghiệp niêm yết chỉ viết chung chung, thiếu số liệu định lượng, thiếu mục tiêu và thiếu bằng chứng, báo cáo sẽ khó đáp ứng kỳ vọng ngày càng cao của nhà đầu tư.

5. ESG có bắt buộc với doanh nghiệp phải kiểm kê khí nhà kính không?

Nếu doanh nghiệp hoặc cơ sở thuộc danh mục phải kiểm kê khí nhà kính, thì kiểm kê khí nhà kính là nghĩa vụ bắt buộc theo quy định liên quan.

Tuy nhiên, kiểm kê khí nhà kính không đồng nghĩa với báo cáo ESG đầy đủ. Đây là một phần quan trọng trong trụ cột môi trường của ESG.

Ví dụ:

Một nhà máy thuộc danh mục phải kiểm kê KNK cần thu thập dữ liệu điện, nhiên liệu, môi chất lạnh, nước thải, chất thải hoặc các nguồn phát thải liên quan để tính toán và báo cáo phát thải.

Khi doanh nghiệp đã có dữ liệu kiểm kê khí nhà kính, dữ liệu này có thể sử dụng tiếp cho:

• Báo cáo ESG
• Báo cáo phát triển bền vững
• Mục tiêu giảm phát thải
• Làm việc với khách hàng quốc tế
• Chuẩn bị cho thị trường carbon
• Tính toán carbon footprint sản phẩm nếu cần

6. Doanh nghiệp không làm ESG có rủi ro gì?

Nếu doanh nghiệp thuộc nhóm bắt buộc nhưng không thực hiện nghĩa vụ liên quan, rủi ro đầu tiên là rủi ro tuân thủ. Tuy nhiên, ngay cả khi chưa thuộc nhóm bắt buộc, việc không chuẩn bị ESG cũng có thể tạo ra nhiều rủi ro khác.

Mất cơ hội tham gia chuỗi cung ứng

Khách hàng lớn có thể ưu tiên nhà cung cấp có dữ liệu ESG rõ ràng, đặc biệt trong các ngành xuất khẩu, sản xuất, dệt may, da giày, điện tử, thép, nhôm, thực phẩm, logistics.

Khó tiếp cận vốn xanh

Ngân hàng và nhà đầu tư ngày càng quan tâm đến rủi ro môi trường – xã hội. Doanh nghiệp thiếu dữ liệu ESG sẽ khó chứng minh năng lực quản trị bền vững.

Bị động khi khách hàng yêu cầu dữ liệu

Nếu khách hàng đột ngột yêu cầu phát thải, năng lượng, nước, chất thải, lao động hoặc chính sách môi trường, doanh nghiệp chưa chuẩn bị sẽ mất rất nhiều thời gian để thu thập lại dữ liệu.

Khó kiểm soát chi phí năng lượng và phát thải

ESG không chỉ để báo cáo. Nếu làm đúng, doanh nghiệp có thể phát hiện lãng phí điện, nước, nhiên liệu, nguyên liệu, chất thải và tối ưu chi phí vận hành.

Ảnh hưởng hình ảnh và uy tín

Doanh nghiệp bị phản ánh về môi trường, lao động, quản trị hoặc thiếu minh bạch sẽ gặp rủi ro lớn về thương hiệu, đặc biệt trong thời đại thông tin lan truyền nhanh.

7. Lộ trình ESG cho doanh nghiệp mới bắt đầu

Giai đoạn 1: Hiểu đúng và rà soát hiện trạng

Doanh nghiệp cần hiểu ESG là gì, yêu cầu nào đang áp dụng với mình, dữ liệu nào đã có và dữ liệu nào còn thiếu.

Việc nên làm:

• Rà soát quy định pháp lý liên quan
• Xác định yêu cầu từ khách hàng, ngân hàng, nhà đầu tư
• Lập danh sách dữ liệu môi trường, xã hội, quản trị hiện có
• Đánh giá khoảng trống dữ liệu

Giai đoạn 2: Xây dựng bộ dữ liệu ESG nền tảng

Không nên bắt đầu ESG bằng khẩu hiệu. Hãy bắt đầu bằng dữ liệu.

Dữ liệu nên có:

• Điện, nước, nhiên liệu
• Phát thải khí nhà kính
• Chất thải, nước thải
• Hồ sơ môi trường
• An toàn lao động
• Nhân sự, đào tạo, phúc lợi
• Nhà cung cấp
• Chính sách quản trị, đạo đức kinh doanh

Giai đoạn 3: Kiểm kê khí nhà kính nếu cần

Nếu doanh nghiệp thuộc danh mục phải kiểm kê hoặc có khách hàng yêu cầu, cần triển khai kiểm kê khí nhà kính theo phương pháp phù hợp.

Kết quả kiểm kê giúp doanh nghiệp biết:

• Tổng phát thải bao nhiêu tCO₂e
• Scope 1, Scope 2, Scope 3 gồm những gì
• Nguồn phát thải lớn nhất nằm ở đâu
• Có thể giảm phát thải bằng giải pháp nào

Giai đoạn 4: Xây mục tiêu và kế hoạch cải thiện

Sau khi có dữ liệu, doanh nghiệp cần đặt mục tiêu thực tế.

Giai đoạn 5: Lập báo cáo và công bố phù hợp

Không phải doanh nghiệp nào cũng cần báo cáo ESG dày hàng trăm trang. Doanh nghiệp mới bắt đầu có thể lập báo cáo ngắn gọn, tập trung vào dữ liệu quan trọng, mục tiêu, hành động và kết quả cải thiện.

Với doanh nghiệp niêm yết, cần tuân thủ yêu cầu công bố thông tin. Với doanh nghiệp xuất khẩu, báo cáo có thể thiết kế để đáp ứng yêu cầu khách hàng. Với doanh nghiệp nội bộ, báo cáo có thể phục vụ quản trị và cải thiện vận hành.