Kiểm Kê Khí Nhà Kính Và Chuyển Đổi Số: Từ Dữ Liệu Thực Tế Đến Báo Cáo Phát Thải

Kiểm kê khí nhà kính và chuyển đổi số là sự kết hợp giữa phương pháp xác định, tính toán phát thải khí nhà kính với các công nghệ thu thập, chuẩn hóa, lưu trữ và quản lý dữ liệu. Thay vì tổng hợp thủ công hàng trăm hóa đơn, chứng từ và bảng Excel, doanh nghiệp có thể ứng dụng AI OCR, RPA và phần mềm quản lý phát thải để giảm thao tác lặp lại, kiểm soát sai sót và hỗ trợ lập báo cáo kiểm kê khí nhà kính.

1. Vì Sao Kiểm Kê Khí Nhà Kính Cần Gắn Với Chuyển Đổi Số?

Tại nhiều doanh nghiệp Việt Nam, dữ liệu phục vụ kiểm kê khí nhà kính đang được lưu trữ phân tán tại nhiều phòng ban.

Phòng kế toán quản lý hóa đơn điện, hóa đơn nhiên liệu; bộ phận sản xuất theo dõi lượng nguyên liệu và năng lượng tiêu thụ; phòng kỹ thuật lưu hồ sơ thiết bị, môi chất lạnh; bộ phận logistics nắm thông tin vận tải và giao nhận hàng hóa.

Khi đến kỳ kiểm kê, nhân sự ESG hoặc HSE phải liên hệ từng bộ phận, tổng hợp dữ liệu và kiểm tra lại hàng loạt chứng từ.

Cách làm này thường phát sinh bốn vấn đề:

• Dữ liệu thiếu đồng nhất: Cùng một nguồn nhiên liệu nhưng mỗi bộ phận sử dụng đơn vị đo hoặc biểu mẫu khác nhau.
• Khó kiểm soát sai sót: Dữ liệu nhập thủ công có thể bị trùng lặp, bỏ sót hoặc sai đơn vị.
• Thiếu khả năng truy xuất: Kết quả phát thải đã tính nhưng không tìm được chứng từ gốc để đối chiếu.
• Tốn thời gian tổng hợp: Mỗi kỳ báo cáo phải thực hiện lại nhiều thao tác thu thập, xử lý và kiểm tra.

Chuyển đổi số trong kiểm kê khí nhà kính nhằm giải quyết những vấn đề này bằng cách xây dựng một quy trình dữ liệu có hệ thống.

Thay vì chỉ lưu kết quả cuối cùng, doanh nghiệp có thể quản lý cả quá trình từ chứng từ đầu vào, phương pháp tính toán đến báo cáo phát thải.

2. Những Dữ Liệu Doanh Nghiệp Cần Thu Thập Khi Kiểm Kê Khí Nhà Kính

Để số hóa hiệu quả, doanh nghiệp cần xác định đúng nguồn phát thải trước khi lựa chọn công nghệ.

Theo GHG Protocol, phát thải khí nhà kính của doanh nghiệp được phân loại thành ba phạm vi chính:

• Scope 1: Phát thải trực tiếp từ các nguồn thuộc sở hữu hoặc quyền kiểm soát của doanh nghiệp, như đốt nhiên liệu tại lò hơi, phương tiện vận hành hoặc rò rỉ môi chất lạnh.
• Scope 2: Phát thải gián tiếp từ việc sản xuất điện, hơi, nhiệt hoặc năng lượng làm mát mà doanh nghiệp mua và tiêu thụ.
• Scope 3: Các phát thải gián tiếp khác trong chuỗi giá trị, chẳng hạn nguyên vật liệu mua vào, vận tải thuê ngoài hoặc xử lý sản phẩm sau sử dụng.

Bảng dữ liệu cần chuẩn bị 

Lưu ý chuyên môn: Không phải tất cả nguồn dữ liệu trong bảng đều được đưa vào cùng một phạm vi phát thải. Việc phân loại phải căn cứ vào ranh giới tổ chức, quyền kiểm soát nguồn phát thải và phương pháp kiểm kê được lựa chọn.

3. Chuyển Đổi Số Trong Kiểm Kê Khí Nhà Kính Được Thực Hiện Như Thế Nào?

Một quy trình kiểm kê khí nhà kính được số hóa có thể triển khai theo sáu bước.

• Bước 1: Xác định nguồn phát thải và dữ liệu đầu vào

Doanh nghiệp lập danh mục nguồn phát thải theo từng nhà máy, địa điểm và bộ phận.

Mỗi nguồn cần xác định rõ người phụ trách, loại chứng từ, tần suất thu thập và phương pháp tính toán dự kiến.

• Bước 2: Thu thập dữ liệu từ chứng từ và hệ thống hiện có

Dữ liệu có thể được lấy từ hóa đơn điện tử, phiếu xuất kho nhiên liệu, báo cáo vận hành, đồng hồ đo hoặc hệ thống ERP.

Ở giai đoạn này, doanh nghiệp cần lưu cả dữ liệu và chứng từ làm căn cứ.

• Bước 3: Số hóa và chuẩn hóa dữ liệu

Các thông tin được chuyển về cấu trúc thống nhất, ví dụ:

• Điện năng: kWh.
• Nhiên liệu: lít, kg hoặc đơn vị phù hợp với phương pháp tính.
• Thời gian: tháng và năm báo cáo.
• Địa điểm: nhà máy, phân xưởng hoặc cơ sở phát sinh.
• Nguồn dữ liệu: mã chứng từ và đơn vị cung cấp.

Bước 4: Kiểm tra và đối soát

Hệ thống cần hỗ trợ phát hiện dữ liệu thiếu, trùng lặp, sai đơn vị hoặc biến động bất thường.

Những trường hợp chưa đủ căn cứ phải được người phụ trách kiểm tra trước khi phê duyệt.

Bước 5: Tính toán phát thải CO₂e

Sau khi dữ liệu được xác nhận, doanh nghiệp áp dụng hệ số phát thải và phương pháp tính phù hợp với từng nguồn.

Kết quả được tổng hợp theo phạm vi, nguồn phát thải, địa điểm và kỳ báo cáo.

Bước 6: Lập báo cáo và theo dõi trên dashboard

Dữ liệu đã kiểm tra được sử dụng để xây dựng báo cáo kiểm kê khí nhà kính.

Dashboard có thể hỗ trợ theo dõi phát thải theo tháng, nguồn phát thải lớn nhất, biến động tiêu thụ năng lượng và tiến độ thực hiện mục tiêu giảm phát thải.

Điểm quan trọng: Dashboard không thay thế báo cáo kiểm kê theo yêu cầu pháp luật hoặc tiêu chuẩn. Đây là công cụ hỗ trợ quản lý, phân tích và ra quyết định.

4. Ứng Dụng AI OCR Và RPA Trong Thu Thập Dữ Liệu Phát Thải

AI OCR và RPA là hai công nghệ có thể hỗ trợ doanh nghiệp giảm đáng kể thao tác xử lý dữ liệu thủ công khi được triển khai phù hợp.

4.1. AI OCR giúp trích xuất dữ liệu từ hóa đơn, chứng từ

AI OCR (Optical Character Recognition kết hợp trí tuệ nhân tạo) hỗ trợ nhận diện và chuyển thông tin từ tài liệu thành dữ liệu có cấu trúc.

Ví dụ: doanh nghiệp có 100 hóa đơn điện của nhiều cơ sở trong một tháng.

Thay vì nhập thủ công từng hóa đơn, hệ thống AI OCR có thể được cấu hình để nhận diện:

• Tên đơn vị sử dụng điện.
• Mã khách hàng hoặc mã công tơ.
• Kỳ sử dụng điện.
• Số kWh tiêu thụ.
• Mã chứng từ và các thông tin liên quan.
• Dữ liệu sau đó được đưa vào bảng tổng hợp phục vụ kiểm kê.

Tuy nhiên, AI OCR vẫn có thể đọc sai số, nhầm kỳ hóa đơn hoặc nhận diện không chính xác những tài liệu có chất lượng kém. Vì vậy, cần có cơ chế kiểm tra và đối chiếu trước khi sử dụng dữ liệu để tính phát thải.

4.2. RPA tự động hóa các thao tác lặp lại

RPA (Robotic Process Automation) là công nghệ tự động hóa những thao tác có quy tắc rõ ràng trên phần mềm.

Trong quy trình kiểm kê khí nhà kính, RPA có thể hỗ trợ:

• Thu thập các tệp dữ liệu theo lịch định kỳ.
• Chuyển thông tin giữa các biểu mẫu và hệ thống.
• Kiểm tra sự đầy đủ của dữ liệu đầu vào.
• Tổng hợp dữ liệu từ nhiều phòng ban.
• Gửi thông báo khi thiếu chứng từ hoặc cần xác nhận số liệu.

Ví dụ, thay vì mỗi tháng nhân viên ESG phải gửi email yêu cầu từng nhà máy nộp báo cáo điện năng, hệ thống có thể tự động nhắc lịch, tiếp nhận tệp và ghi nhận trạng thái hoàn thành.

4.3. Kết hợp AI OCR, RPA và kiểm soát dữ liệu

Một quy trình ứng dụng công nghệ có thể được thiết kế như sau:

Hóa đơn, chứng từ → AI OCR trích xuất → RPA chuyển dữ liệu → Kiểm tra và đối soát → Tính CO₂e → Báo cáo phát thải.

Điều kiện để quy trình hoạt động hiệu quả là doanh nghiệp phải xác định rõ những bước được tự động hóa và những bước cần chuyên gia phê duyệt.

Đặc biệt, việc xác định Scope, lựa chọn hệ số phát thải và đánh giá tính phù hợp của phương pháp tính vẫn cần sự kiểm soát chuyên môn.

5. Doanh Nghiệp Có Cần Đầu Tư Phần Mềm Kiểm Kê Khí Nhà Kính Ngay Không?

Không phải doanh nghiệp nào cũng cần triển khai phần mềm kiểm kê khí nhà kính chuyên dụng ngay từ đầu.

Lựa chọn công cụ phụ thuộc vào số lượng cơ sở, nguồn phát thải, mức độ phức tạp của dữ liệu và yêu cầu báo cáo.

Đối với doanh nghiệp nhỏ hoặc nhân sự mới phụ trách kiểm kê, bước khởi đầu phù hợp thường là xây dựng một bộ dữ liệu chuẩn trên Excel.

Khi quy trình đã ổn định, doanh nghiệp mới đánh giá những công đoạn nên tự động hóa.

Cách tiếp cận này giúp tránh tình trạng đầu tư phần mềm nhưng dữ liệu đầu vào vẫn thiếu, không đồng nhất hoặc không có người chịu trách nhiệm kiểm tra.

Dữ liệu kiểm kê khí nhà kính là một thành phần quan trọng trong quản trị môi trường và phát triển bền vững.

Đối với ESG, dữ liệu phát thải giúp doanh nghiệp theo dõi tác động môi trường, đánh giá hiệu quả sử dụng năng lượng và cung cấp thông tin phục vụ báo cáo.

Đối với các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng quốc tế, việc quản lý dữ liệu phát thải còn hỗ trợ trả lời yêu cầu từ khách hàng, nhà cung cấp và đối tác.

Kiểm kê khí nhà kính và chuyển đổi số đang mở ra nhu cầu về nhân sự vừa hiểu nghiệp vụ phát thải, vừa có khả năng làm việc với dữ liệu.

Tuy nhiên, trước khi tiếp cận các công nghệ như AI OCR, RPA hay dashboard ESG, người học cần nắm chắc những kiến thức nền tảng: nguồn phát thải, Scope 1 – Scope 2 – Scope 3, dữ liệu hoạt động, hệ số phát thải và phương pháp tính CO₂e.

Khóa học Kiểm kê khí nhà kính cho người mới bắt đầu tại Greentrain được xây dựng theo định hướng học từ nền tảng đến thực hành, giúp học viên:

• Hiểu bản chất và quy trình kiểm kê khí nhà kính.
• Nhận diện nguồn phát thải trong hoạt động doanh nghiệp.
• Phân biệt Scope 1, Scope 2 và Scope 3.
• Biết cách thu thập và kiểm tra dữ liệu từ điện, nhiên liệu, vận tải và các hoạt động liên quan.
• Thực hành nguyên tắc tính toán phát thải CO₂e.
• Tiếp cận cấu trúc báo cáo kiểm kê và những yêu cầu chuyên môn cơ bản.

Chương trình phù hợp với nhân sự ESG, HSE, môi trường, sản xuất, kế toán, logistics, người mới bắt đầu và những ai muốn phát triển nghề nghiệp trong lĩnh vực quản lý phát thải carbon.