Hướng dẫn xác định ranh giới kiểm kê khí nhà kính cho doanh nghiệp sản xuất: ranh giới tổ chức, hoạt động, Scope 1, Scope 2, Scope 3 và lỗi cần tránh.

Ranh giới kiểm kê khí nhà kính là bước đầu tiên và cũng là bước dễ sai nhất khi doanh nghiệp sản xuất bắt đầu lập báo cáo kiểm kê phát thải. Nếu xác định sai ranh giới, doanh nghiệp có thể bỏ sót nhà xưởng, tính trùng nguồn phát thải, nhầm giữa hoạt động tự vận hành và thuê ngoài, hoặc đưa nhầm dữ liệu không thuộc phạm vi kiểm soát.

Với doanh nghiệp sản xuất, ranh giới kiểm kê không chỉ là “tính cho công ty nào”, mà còn phải làm rõ: kiểm kê cho pháp nhân nào, nhà máy nào, dây chuyền nào, kho nào, phương tiện nào, nguồn phát thải nào thuộc Scope 1, Scope 2, Scope 3 và dữ liệu nào có thể chứng minh bằng hồ sơ thực tế. Cùng Greentrain tìm hiểu chi tiết qua bài viết sau.

1. Ranh giới kiểm kê khí nhà kính là gì?

Ranh giới kiểm kê khí nhà kính là phạm vi được doanh nghiệp xác định để thu thập dữ liệu, tính toán và báo cáo lượng phát thải khí nhà kính trong một kỳ kiểm kê nhất định. Ranh giới này cho biết cơ sở nào, hoạt động nào, nguồn phát thải nào được đưa vào báo cáo và nguồn nào nằm ngoài phạm vi.

Có thể hiểu đơn giản, ranh giới kiểm kê giống như “phạm vi lập báo cáo phát thải”. Nếu doanh nghiệp chưa xác định rõ phạm vi, bộ phận phụ trách sẽ không biết phải lấy dữ liệu từ đâu, lấy cho cơ sở nào, lấy nguồn nào trước, nguồn nào không thuộc trách nhiệm báo cáo.

Với doanh nghiệp sản xuất, ranh giới kiểm kê thường phức tạp hơn doanh nghiệp thương mại hoặc văn phòng dịch vụ. Lý do là hoạt động sản xuất có nhiều nguồn phát thải khác nhau: điện dùng cho dây chuyền, dầu cho lò hơi, gas cho sấy, dầu diesel cho máy phát điện, xe nâng, kho lạnh, môi chất lạnh, nước thải, chất thải rắn, chất thải nguy hại, vận chuyển nguyên vật liệu và vận chuyển thành phẩm.

Ví dụ: một công ty may có văn phòng tại Hà Nội, nhà máy tại Hưng Yên, kho nguyên liệu thuê ngoài và xe tải giao hàng thuộc sở hữu công ty. Khi kiểm kê khí nhà kính, doanh nghiệp cần xác định rõ phần nào đưa vào ranh giới: văn phòng, nhà máy, xe tải, kho thuê ngoài, vận chuyển thuê ngoài hay hoạt động gia công bên ngoài.

Nếu không xác định rõ từ đầu, doanh nghiệp rất dễ gặp 3 lỗi: bỏ sót nhà xưởng hoặc thiết bị phát thải lớn, tính trùng cùng một nguồn dữ liệu giữa các bộ phận, hoặc đưa vào báo cáo những hoạt động không thuộc quyền kiểm soát của doanh nghiệp.

2. Vì sao xác định ranh giới kiểm kê lại quan trọng?

Xác định ranh giới kiểm kê khí nhà kính là nền tảng của toàn bộ báo cáo. Một báo cáo có công thức tính đúng nhưng ranh giới sai vẫn có thể cho kết quả sai lệch. Với doanh nghiệp sản xuất, sai lệch này có thể ảnh hưởng đến báo cáo nội bộ, báo cáo cho khách hàng, hồ sơ ESG, kế hoạch giảm phát thải và khả năng thẩm định dữ liệu.

Ranh giới rõ giúp doanh nghiệp biết chính xác cần thu thập dữ liệu từ bộ phận nào. Kế toán cung cấp hóa đơn điện, nhiên liệu; bộ phận sản xuất cung cấp dữ liệu vận hành máy móc; kho cung cấp dữ liệu xuất nhập vật tư; logistics cung cấp dữ liệu vận chuyển; hành chính cung cấp hợp đồng xử lý chất thải, điều hòa, môi chất lạnh hoặc văn phòng phẩm.

Ranh giới rõ cũng giúp tránh tính trùng. Ví dụ, một nhà máy thuê kho bên ngoài, trong đó bên cho thuê đã tính toàn bộ điện kho vào báo cáo của họ. Nếu doanh nghiệp thuê kho cũng đưa toàn bộ điện đó vào Scope 2 mà không xem xét quyền kiểm soát vận hành, dữ liệu có thể bị ghi nhận không phù hợp với mục tiêu báo cáo.

Ngoài ra, ranh giới rõ giúp doanh nghiệp so sánh dữ liệu giữa các năm. Nếu năm 2025 chỉ kiểm kê một nhà máy, năm 2026 thêm một nhà máy mới nhưng không thuyết minh, tổng phát thải tăng mạnh có thể bị hiểu nhầm là hiệu suất môi trường kém hơn. Thực tế, nguyên nhân có thể đến từ mở rộng phạm vi kiểm kê.

Vì vậy, doanh nghiệp không nên bắt đầu kiểm kê bằng cách thu hóa đơn điện, xăng dầu ngay. Bước đầu tiên nên là vẽ sơ đồ ranh giới kiểm kê: pháp nhân nào, cơ sở nào, khu vực nào, nguồn phát thải nào, dữ liệu nào và bộ phận nào chịu trách nhiệm.

3. Doanh nghiệp sản xuất cần xác định những loại ranh giới nào?

Doanh nghiệp sản xuất cần xác định tối thiểu 2 loại ranh giới chính: ranh giới tổ chức và ranh giới hoạt động. Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần xác định ranh giới thời gian để bảo đảm dữ liệu nhất quán theo kỳ kiểm kê.

3.1. Ranh giới tổ chức

Ranh giới tổ chức trả lời câu hỏi: “Doanh nghiệp kiểm kê cho đơn vị nào?”

Khi xác định ranh giới tổ chức, doanh nghiệp cần làm rõ pháp nhân nào đứng tên báo cáo, có bao nhiêu nhà máy, nhà máy nào thuộc sở hữu, nhà máy nào thuê vận hành, có chi nhánh, kho, văn phòng, trạm xử lý nước thải, khu phụ trợ, công ty con, liên doanh hoặc cơ sở gia công liên kết hay không.

Một số hạng mục thường gặp trong doanh nghiệp sản xuất:

Điểm cần lưu ý là quyền sở hữu không phải yếu tố duy nhất. Nhiều doanh nghiệp thuê nhà xưởng nhưng tự vận hành dây chuyền, tự dùng điện, tự mua nhiên liệu, tự quản lý nhân sự sản xuất. Trường hợp này, hoạt động tại nhà xưởng thuê vẫn có thể thuộc phạm vi kiểm kê tùy mục tiêu báo cáo.

3.2. Ranh giới hoạt động

Ranh giới hoạt động trả lời câu hỏi: “Nguồn phát thải nào được tính?”

Thông thường, nguồn phát thải được phân loại theo Scope 1, Scope 2 và Scope 3.

Với doanh nghiệp sản xuất mới bắt đầu kiểm kê, Scope 1 và Scope 2 thường là phần cần làm trước vì dữ liệu tương đối rõ: hóa đơn điện, hóa đơn nhiên liệu, phiếu xuất kho nhiên liệu, nhật ký vận hành lò hơi, máy phát điện, xe nâng, xe tải.

Scope 3 thường phức tạp hơn vì liên quan đến chuỗi giá trị bên ngoài doanh nghiệp. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp xuất khẩu, là nhà cung cấp cho tập đoàn lớn hoặc phải lập báo cáo ESG theo yêu cầu khách hàng, một số nguồn Scope 3 như vận chuyển thuê ngoài, nguyên vật liệu chính, bao bì và xử lý chất thải vẫn cần được xem xét.

3.3. Ranh giới thời gian

Bên cạnh ranh giới tổ chức và hoạt động, doanh nghiệp cần xác định kỳ kiểm kê. Kỳ kiểm kê có thể theo năm dương lịch, năm tài chính hoặc kỳ báo cáo theo yêu cầu của khách hàng/cơ quan quản lý.

Doanh nghiệp cần trả lời rõ:

• Dữ liệu tính từ ngày nào đến ngày nào?
• Kiểm kê theo năm dương lịch hay năm tài chính?
• Trong kỳ có mở thêm nhà máy, dừng dây chuyền, tăng công suất, sáp nhập cơ sở hoặc thay đổi pháp nhân không?
• Nếu có thay đổi lớn, doanh nghiệp có cần thuyết minh hoặc tính toán lại năm cơ sở không?
• Ranh giới thời gian rõ giúp dữ liệu phát thải giữa các kỳ có thể so sánh và giải trình được.

4. Quy trình 6 bước xác định ranh giới kiểm kê khí nhà kính

Doanh nghiệp sản xuất có thể xác định ranh giới kiểm kê khí nhà kính theo 6 bước dưới đây.

• Bước 1: Xác định mục tiêu kiểm kê

Trước khi xác định ranh giới, doanh nghiệp cần biết mình kiểm kê để làm gì. Mục tiêu có thể là nộp báo cáo theo quy định, đáp ứng yêu cầu khách hàng, lập báo cáo ESG, tham gia chuỗi cung ứng xanh, xây kế hoạch giảm phát thải hoặc chuẩn bị hồ sơ tín dụng xanh.

Nếu mục tiêu là tuân thủ pháp luật, doanh nghiệp cần bám sát quy định hiện hành và hướng dẫn chuyên ngành. Nếu mục tiêu là phục vụ khách hàng quốc tế, doanh nghiệp có thể phải bổ sung thêm Scope 3, dữ liệu chuỗi cung ứng hoặc cách trình bày theo tiêu chuẩn khách hàng yêu cầu.

• Bước 2: Lập sơ đồ tổ chức, nhà máy và cơ sở liên quan

Doanh nghiệp cần lập danh sách toàn bộ cơ sở có liên quan đến hoạt động sản xuất và vận hành, bao gồm công ty mẹ, công ty con, chi nhánh, nhà máy, xưởng, kho nguyên liệu, kho thành phẩm, văn phòng, khu phụ trợ, trạm xử lý nước thải, lò hơi, máy nén khí, kho lạnh, nhà ăn, ký túc xá nếu thuộc phạm vi vận hành.

• Bước 3: Xác định quyền sở hữu hoặc quyền kiểm soát vận hành

Đây là bước rất quan trọng với doanh nghiệp sản xuất vì có nhiều mô hình vận hành khác nhau: thuê xưởng, thuê kho, thuê gia công, liên doanh, thuê vận tải, thuê xử lý chất thải.

Doanh nghiệp cần trả lời:

• Cơ sở thuộc sở hữu doanh nghiệp hay thuê?
• Ai kiểm soát vận hành hằng ngày?
• Ai quyết định sử dụng điện, nhiên liệu, máy móc?
• Ai đứng tên hóa đơn điện, nước, nhiên liệu?
• Ai chịu trách nhiệm vận hành lò hơi, máy phát, xe nâng, kho lạnh?
• Hoạt động thuê ngoài là thuê tài sản hay thuê dịch vụ trọn gói?

Bước 4: Lập danh mục nguồn phát thải tại từng khu vực

Sau khi xác định cơ sở và quyền kiểm soát, doanh nghiệp cần rà soát nguồn phát thải theo từng khu vực.

Nhiều doanh nghiệp sản xuất chỉ tập trung vào điện nhà máy mà bỏ qua nhiên liệu, máy phát điện, xe nâng, môi chất lạnh hoặc xử lý nước thải. Đây là lỗi phổ biến làm báo cáo thiếu dữ liệu phát thải đáng kể.

• Bước 5: Phân loại nguồn phát thải theo Scope 1, Scope 2, Scope 3

Sau khi có danh mục nguồn phát thải, doanh nghiệp cần phân loại theo Scope.

Phân loại đúng Scope giúp doanh nghiệp tránh nhầm giữa phát thải trực tiếp, phát thải gián tiếp từ điện và phát thải trong chuỗi giá trị. Đây cũng là nền tảng để lập báo cáo rõ ràng hơn khi khách hàng hoặc đơn vị thẩm định yêu cầu giải trình.

• Bước 6: Ghi rõ nguồn loại trừ và lý do loại trừ

Không phải nguồn nào cũng có thể đưa vào ngay trong kỳ kiểm kê đầu tiên. Một số nguồn có thể bị loại trừ vì không thuộc quyền kiểm soát, dữ liệu chưa sẵn có, phát thải không đáng kể hoặc chưa thuộc yêu cầu báo cáo hiện tại.

Tuy nhiên, doanh nghiệp không nên âm thầm bỏ qua. Nếu loại trừ, cần ghi rõ lý do, tiêu chí đánh giá và kế hoạch bổ sung nếu nguồn đó có khả năng trọng yếu.

Xác định ranh giới kiểm kê khí nhà kính là bước nền tảng trước khi doanh nghiệp sản xuất thu thập dữ liệu và tính toán phát thải. Nếu ranh giới không rõ, báo cáo dễ bị thiếu nguồn phát thải, tính trùng dữ liệu hoặc khó giải trình khi khách hàng, đơn vị thẩm định hoặc cơ quan quản lý yêu cầu.

Với doanh nghiệp sản xuất, cách làm hiệu quả là bắt đầu từ sơ đồ tổ chức, danh sách nhà máy – kho – văn phòng – phương tiện, sau đó phân loại nguồn phát thải theo Scope 1, Scope 2 và Scope 3. Mỗi nguồn đưa vào hoặc loại trừ cần có lý do rõ ràng, dữ liệu đối chiếu và bộ phận chịu trách nhiệm.

Nếu doanh nghiệp của bạn chưa biết cách xác định ranh giới kiểm kê khí nhà kính, Greentrain có thể hỗ trợ đào tạo nội bộ, rà soát nguồn phát thải và hướng dẫn lập báo cáo kiểm kê khí nhà kính phù hợp với quy định tại Việt Nam và yêu cầu của khách hàng.