Net Zero 2050 là gì, doanh nghiệp nhỏ có cần kiểm kê khí nhà kính không? Hướng dẫn 5 bước bắt đầu đơn giản, thực tế, đúng quy định Việt Nam.

Với doanh nghiệp nhỏ, câu hỏi thực tế nhất không phải là “làm sao đạt Net Zero ngay?”, mà là “bắt đầu từ đâu để không bị tụt lại?”. Câu trả lời nên bắt đầu từ kiểm kê khí nhà kính - bước nền tảng để doanh nghiệp biết mình đang phát thải từ đâu, phát thải bao nhiêu và cần ưu tiên giảm ở nguồn nào.

Bài viết này Greentrain sẽ giúp doanh nghiệp nhỏ hiểu rõ mối liên hệ giữa Net Zero 2050 và kiểm kê khí nhà kính, đồng thời hướng dẫn cách bắt đầu theo lộ trình đơn giản, thực tế, phù hợp với bối cảnh pháp lý và năng lực vận hành của doanh nghiệp Việt Nam.

1. Net Zero 2050 là gì và vì sao doanh nghiệp nhỏ cần quan tâm?

Net Zero 2050 là mục tiêu cân bằng giữa lượng khí nhà kính phát thải ra và lượng khí nhà kính được cắt giảm, hấp thụ hoặc bù trừ vào năm 2050. Hiểu đơn giản, doanh nghiệp vẫn có thể phát sinh phát thải trong quá trình sản xuất, vận hành, vận chuyển, nhưng cần giảm tối đa lượng phát thải có thể giảm; phần còn lại mới tính đến các giải pháp hấp thụ hoặc bù trừ carbon.

Net Zero không có nghĩa là doanh nghiệp phải dừng toàn bộ hoạt động phát thải. Một xưởng may vẫn cần dùng điện, máy móc, xe vận chuyển và bao bì. Một công ty thương mại vẫn cần kho hàng, giao nhận, văn phòng, thiết bị điện và chuỗi nhà cung cấp. Vấn đề nằm ở chỗ doanh nghiệp có biết hoạt động nào tạo ra phát thải nhiều nhất không, có đo được không và có kế hoạch giảm dần hay không.

Tại Việt Nam, mục tiêu Net Zero 2050 đã tạo ra áp lực thay đổi rõ ràng. Các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp FDI, đơn vị xuất khẩu và tổ chức tài chính ngày càng quan tâm đến dữ liệu phát thải. Khi khách hàng lớn phải báo cáo ESG hoặc kiểm kê phát thải trong chuỗi cung ứng, họ có thể yêu cầu nhà cung cấp nhỏ cung cấp số liệu liên quan đến điện, nhiên liệu, vận tải, nguyên vật liệu hoặc quy trình sản xuất.

Đây chính là lý do doanh nghiệp nhỏ không nên đứng ngoài. Dù chưa thuộc diện bắt buộc kiểm kê khí nhà kính, doanh nghiệp vẫn có thể bị ảnh hưởng gián tiếp thông qua yêu cầu từ khách hàng, đối tác, ngân hàng, nhà nhập khẩu hoặc các tiêu chuẩn chuỗi cung ứng xanh.

Với doanh nghiệp nhỏ, chuẩn bị sớm không nhất thiết phải đầu tư lớn ngay từ đầu. Bước đầu tiên có thể chỉ là thống kê hóa đơn điện, nhiên liệu, vận tải, nguyên vật liệu và lập bảng dữ liệu phát thải cơ bản. Nhưng nếu làm đúng từ đầu, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn rất nhiều khi thị trường bắt đầu yêu cầu dữ liệu carbon minh bạch.

2. Kiểm kê khí nhà kính là gì? Có liên quan gì đến Net Zero?

Kiểm kê khí nhà kính là quá trình thu thập dữ liệu, tính toán và báo cáo lượng khí nhà kính phát sinh từ hoạt động của doanh nghiệp trong một kỳ nhất định, thường là theo năm. Kết quả kiểm kê thường được quy đổi về đơn vị CO2 tương đương, viết tắt là CO2e.

Nói dễ hiểu, kiểm kê khí nhà kính giống như “báo cáo tài chính về phát thải”. Nếu báo cáo tài chính cho biết doanh nghiệp thu, chi, lãi, lỗ ra sao, thì báo cáo kiểm kê khí nhà kính cho biết doanh nghiệp phát thải từ đâu, nguồn nào lớn nhất, số liệu có căn cứ gì và nên giảm ở điểm nào trước.

Kiểm kê khí nhà kính không phải là khẩu hiệu xanh. Doanh nghiệp không thể chỉ nói “chúng tôi tiết kiệm điện”, “chúng tôi bảo vệ môi trường” hoặc “chúng tôi hướng tới phát triển bền vững” nếu không có dữ liệu. Dữ liệu phát thải cần được thu thập từ chứng từ thực tế như hóa đơn điện, hóa đơn nhiên liệu, phiếu xuất kho, dữ liệu vận tải, báo cáo sản xuất, hợp đồng xử lý chất thải hoặc dữ liệu mua nguyên vật liệu.

Trong kiểm kê khí nhà kính, doanh nghiệp thường gặp 3 nhóm phát thải chính: Scope 1, Scope 2 và Scope 3.

Với doanh nghiệp nhỏ, không nên bắt đầu quá phức tạp. Scope 1 và Scope 2 thường dễ triển khai trước vì dữ liệu tương đối rõ: hóa đơn điện, hóa đơn xăng dầu, lượng gas, dầu, nhiên liệu sử dụng. Scope 3 có thể làm từng phần, ưu tiên các nguồn quan trọng như vận chuyển thuê ngoài, nguyên vật liệu chính, bao bì hoặc những dữ liệu khách hàng yêu cầu.

Kiểm kê khí nhà kính liên quan trực tiếp đến Net Zero vì doanh nghiệp không thể giảm phát thải nếu chưa biết mình đang phát thải bao nhiêu. Không có dữ liệu nền, mọi cam kết Net Zero đều dễ trở thành khẩu hiệu. Ngược lại, khi có kết quả kiểm kê, doanh nghiệp có thể xác định nguồn phát thải trọng yếu, xây kế hoạch giảm phát thải, theo dõi tiến độ và chứng minh nỗ lực cải thiện qua từng năm.

3. Doanh nghiệp nhỏ có bắt buộc phải kiểm kê khí nhà kính không?

Không phải mọi doanh nghiệp nhỏ đều bắt buộc phải kiểm kê khí nhà kính. Doanh nghiệp cần kiểm tra xem mình có thuộc danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê theo quy định hiện hành hay không.

Tại Việt Nam, doanh nghiệp cần quan tâm đến các căn cứ pháp lý chính như Luật Bảo vệ môi trường 2020, Nghị định 06/2022/NĐ-CP về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn, Quyết định 13/2024/QĐ-TTg về danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính, cùng các văn bản sửa đổi, bổ sung có liên quan.

Với doanh nghiệp nhỏ, nên hiểu vấn đề theo 2 lớp:

• Thứ nhất, doanh nghiệp có thể thuộc diện bắt buộc nếu nằm trong danh mục cơ sở phát thải khí nhà kính phải kiểm kê. Trường hợp này, doanh nghiệp cần thực hiện theo hướng dẫn của cơ quan quản lý và các bộ chuyên ngành liên quan.

• Thứ hai, doanh nghiệp có thể chưa bắt buộc theo luật, nhưng vẫn nên chuẩn bị dữ liệu nếu là nhà cung cấp cho doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp xuất khẩu, doanh nghiệp FDI hoặc khách hàng có yêu cầu ESG. Đây là nhóm rất phổ biến với các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam.

Để tự kiểm tra bước đầu, doanh nghiệp có thể thực hiện theo checklist sau:

Dù chưa thuộc diện bắt buộc, doanh nghiệp nhỏ vẫn nên bắt đầu sớm vì 3 lý do. Một là dữ liệu phát thải cần thời gian tích lũy, không thể làm tốt nếu đến khi bị yêu cầu mới tìm chứng từ. Hai là kiểm kê giúp phát hiện điểm lãng phí điện, nhiên liệu, vận tải, từ đó có thể giảm chi phí. Ba là doanh nghiệp có dữ liệu minh bạch sẽ dễ làm việc hơn với khách hàng lớn, đối tác quốc tế và tổ chức tài chính.

Mục tiêu năm đầu không nhất thiết là lập một báo cáo kiểm kê hoàn hảo như tập đoàn lớn. Quan trọng hơn là thiết lập được ranh giới kiểm kê, danh mục nguồn phát thải, đầu mối thu thập dữ liệu và file lưu trữ có thể kiểm tra lại.

4. Doanh nghiệp nhỏ bắt đầu kiểm kê khí nhà kính từ đâu?

Doanh nghiệp nhỏ nên bắt đầu kiểm kê khí nhà kính từ 5 bước cơ bản: xác định phạm vi, lập danh mục nguồn phát thải, thu thập dữ liệu, tính toán phát thải và xây kế hoạch giảm phát thải. Đây là lộ trình đủ đơn giản để triển khai, nhưng vẫn bảo đảm đúng tư duy chuyên môn.

• Bước 1: Xác định ranh giới kiểm kê

Trước khi thu thập dữ liệu, doanh nghiệp cần xác định kiểm kê cho phạm vi nào. Kiểm kê cho toàn công ty hay chỉ một nhà máy? Có bao gồm văn phòng, kho, chi nhánh, xe giao hàng, xưởng sản xuất không? Kỳ kiểm kê là năm nào? Dữ liệu nào doanh nghiệp có thể kiểm soát và chứng minh được?

• Bước 2: Lập danh mục nguồn phát thải

Sau khi xác định phạm vi, doanh nghiệp cần liệt kê các nguồn phát thải có thể phát sinh. Với doanh nghiệp nhỏ, nguồn phổ biến gồm điện mua ngoài, xăng dầu xe công ty, gas hoặc dầu cho lò hơi, vận chuyển thuê ngoài, chất thải, nguyên vật liệu và bao bì.

Bảng này nên được chuyển thành file Excel theo dõi hàng tháng. Nếu dữ liệu được ghi nhận đều, doanh nghiệp sẽ tiết kiệm rất nhiều thời gian khi cần lập báo cáo cuối năm.

• Bước 3: Thu thập dữ liệu đầu vào

Dữ liệu đầu vào cần có căn cứ. Không nên ghi số liệu theo ước lượng chung chung nếu không có chứng từ hoặc cách giải trình rõ ràng. Các tài liệu thường dùng gồm hóa đơn điện, hóa đơn nhiên liệu, phiếu xuất kho, sổ vận hành máy móc, hợp đồng vận chuyển, phiếu cân, báo cáo sản xuất, chứng từ xử lý chất thải và dữ liệu mua hàng.

Nhiều doanh nghiệp nhỏ gặp khó ở bước này vì dữ liệu nằm rải rác ở nhiều bộ phận. Kế toán giữ hóa đơn, kho giữ phiếu xuất nhập, vận hành có số liệu máy móc, logistics có dữ liệu vận tải, hành chính có hợp đồng xử lý rác. Nếu không phân công rõ đầu mối, dữ liệu rất dễ thiếu, trùng hoặc không thống nhất.

Doanh nghiệp nên có một file tổng hợp dữ liệu phát thải theo tháng, trong đó ghi rõ nguồn dữ liệu, đơn vị tính, người cung cấp, ngày cập nhật và chứng từ đối chiếu.

• Bước 4: Tính toán phát thải

Công thức cơ bản trong kiểm kê khí nhà kính là:

Phát thải khí nhà kính = Dữ liệu hoạt động × Hệ số phát thải

Ví dụ:

• Điện tiêu thụ × hệ số phát thải điện.
• Lít dầu diesel × hệ số phát thải nhiên liệu.
• Tấn hàng vận chuyển × quãng đường × hệ số phát thải vận tải.
• Khối lượng chất thải × hệ số phát thải theo phương án xử lý.

Điểm quan trọng là mỗi nguồn phát thải cần sử dụng hệ số phát thải phù hợp, có nguồn tham chiếu rõ ràng và nhất quán giữa các kỳ báo cáo. Với doanh nghiệp nhỏ mới bắt đầu, không nên quá tập trung vào công thức phức tạp ngay từ đầu. Hãy ưu tiên tính đúng những nguồn lớn, có dữ liệu rõ và có khả năng giảm phát thải thực tế.

• Bước 5: Lập báo cáo và kế hoạch giảm phát thải

Một báo cáo kiểm kê khí nhà kính ở mức cơ bản nên có: mục tiêu kiểm kê, kỳ báo cáo, ranh giới tổ chức, ranh giới hoạt động, danh mục nguồn phát thải, phương pháp tính, dữ liệu đầu vào, hệ số phát thải, kết quả theo từng nguồn, nhận xét nguồn phát thải trọng yếu và kế hoạch giảm phát thải.

Sau khi có kết quả, doanh nghiệp cần chuyển số liệu thành hành động. Nếu điện nhà xưởng chiếm tỷ trọng lớn, cần kiểm soát phụ tải, bảo trì thiết bị, thay đèn LED, tối ưu giờ chạy máy. Nếu vận chuyển phát thải cao, cần gom tuyến, tối ưu lịch giao hàng, kiểm soát nhiên liệu. Nếu bao bì phát sinh nhiều, có thể rà soát quy cách đóng gói và lựa chọn vật liệu phù hợp hơn.

5. Lộ trình Net Zero phù hợp cho doanh nghiệp nhỏ

Doanh nghiệp nhỏ không nên bắt đầu Net Zero bằng những cam kết quá lớn khi chưa có dữ liệu phát thải. Cách tiếp cận phù hợp hơn là đi từng bước: đo lường trước, giảm phát thải sau và chỉ đặt mục tiêu khi đã có căn cứ rõ ràng.

Trước tiên, doanh nghiệp cần xây dựng dữ liệu phát thải cơ bản từ các nguồn dễ thu thập như điện, nhiên liệu, vận tải, chất thải và nguyên vật liệu chính. Dữ liệu nên được theo dõi theo tháng, có chứng từ đối chiếu và có bộ phận phụ trách cập nhật.

Sau khi có dữ liệu, doanh nghiệp xác định 2–3 nguồn phát thải lớn nhất để ưu tiên cải thiện. Ví dụ, nếu điện nhà xưởng chiếm tỷ trọng cao, có thể bắt đầu bằng kiểm soát giờ chạy máy, bảo trì thiết bị, thay đèn LED hoặc theo dõi điện theo khu vực. Nếu vận tải phát thải lớn, doanh nghiệp có thể gom tuyến giao hàng, tối ưu lịch vận chuyển và kiểm soát nhiên liệu.

Khi các dữ liệu đã ổn định, doanh nghiệp mới nên đặt mục tiêu giảm phát thải theo từng năm, chẳng hạn giảm điện tiêu thụ trên mỗi đơn vị sản phẩm, giảm nhiên liệu cho mỗi chuyến giao hàng hoặc giảm bao bì thừa. Mục tiêu càng cụ thể, càng dễ theo dõi và chứng minh với khách hàng, ngân hàng hoặc đối tác.

Với doanh nghiệp nhỏ, lộ trình Net Zero hiệu quả không nằm ở tuyên bố lớn, mà ở khả năng đo được, giảm được và báo cáo được tiến độ cải thiện qua từng năm.

Net Zero 2050 là mục tiêu dài hạn, nhưng doanh nghiệp nhỏ không cần chờ đến khi có quy định bắt buộc mới bắt đầu. Bước đi thực tế nhất là kiểm kê khí nhà kính ở phạm vi phù hợp: biết mình phát thải từ đâu, dữ liệu nằm ở bộ phận nào, nguồn nào cần ưu tiên giảm trước và cách báo cáo ra sao.

Khi có dữ liệu phát thải rõ ràng, doanh nghiệp không chỉ đáp ứng tốt hơn yêu cầu của khách hàng, đối tác và cơ quan quản lý, mà còn tìm được cơ hội tiết kiệm chi phí, tối ưu vận hành và nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng xanh.

Nếu doanh nghiệp của bạn chưa biết bắt đầu kiểm kê khí nhà kính từ đâu, Greentrain có thể hỗ trợ đào tạo nội bộ, xây dựng dữ liệu phát thải ban đầu và hướng dẫn lập báo cáo kiểm kê khí nhà kính phù hợp với thực tế doanh nghiệp Việt Nam.