Scope 3 là gì? Scop 3 chiếm đến hơn 80% tổng lượng phát thải của toàn chuỗi giá trị nhưng hiện nay thường bị bỏ sót hoặc báo cáo sơ sài. Greentrain sẽ giúp các chuyên viên kiểm kê khí nhà kính và nhà quản trị ESG hiểu sâu sắc về Scope 3, lộ trình kiểm kê 15 danh mục và cách giải quyết bài toán dữ liệu vốn một cách bền vững qua bài viết dưới đây.
1. Scope 3 là gì?
Theo GHG Protocol (Nghị định thư Khí nhà kính) và tiêu chuẩn ISO 14064-1, phát thải khí nhà kính của một tổ chức được chia thành ba phạm vi (Scopes). Để hiểu Scope 3, chúng ta cần đặt Scope 3 trong tương quan với hai phạm vi còn lại:
∇ Scope 1 (Phát thải trực tiếp): Phát sinh từ các nguồn mà doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát (ví dụ: đốt nhiên liệu tại nhà máy, khí thải từ xe công ty).
∇ Scope 2 (Phát thải gián tiếp từ năng lượng): Phát sinh từ việc tiêu thụ điện, nhiệt, hoặc hơi nước mà doanh nghiệp mua từ bên ngoài.
∇ Scope 3 hay khí thải phạm vi 3 (Phát thải gián tiếp khác): Là tất cả các phát thải gián tiếp (không bao gồm Scope 2) xảy ra trong chuỗi giá trị của công ty báo cáo, nhưng không thuộc quyền sở hữu hay kiểm soát trực tiếp của công ty. Bao gồm cả các hoạt động thượng nguồn (Upstream) và hạ nguồn (Downstream) và chiếm tới 80% lượng phát thải của doanh nghiệp.
Ví dụ thực tế: Đối với một doanh nghiệp sản xuất điện thoại di động:
- Scope 1: Khí thải từ lò hơi trong nhà máy lắp ráp.
- Scope 2: Lượng điện tiêu thụ để vận hành máy móc và máy lạnh văn phòng.
- Scope 3: Khí thải từ việc khai thác kim loại quý (thượng nguồn) và khí thải phát sinh khi người dùng sạc pin điện thoại hàng ngày (hạ nguồn).
2. Tại sao 80% phát thải doanh nghiệp bị "bỏ quên" ở Scope 3?
Tại sao Scope 3 lại thường bị bỏ quên trong báo cáo ESG? Có ba nguyên nhân cốt lõi mà các chuyên gia kiểm kê thường gặp phải:
2.1. Sự phức tạp của chuỗi giá trị (Value Chain Complexity)
Scope 3 emission không nằm trong hàng rào nhà máy của bạn, không nằm trong sự quản lý, kiểm soát của doanh nghiệp bạn. Nó nằm ở nhà cung cấp cấp 2, cấp 3, thậm chí là ở khâu xử lý rác thải sau khi khách hàng ngừng sử dụng sản phẩm. Việc truy xuất nguồn gốc và kiểm soát dữ liệu từ hàng ngàn đối tác bên ngoài là một thách thức khổng lồ về mặt logistics và quản trị.
2.2. Nghịch lý về quyền kiểm soát dữ liệu
Doanh nghiệp có thể dễ dàng đọc hóa đơn điện (Scope 2) hay hóa đơn mua dầu (Scope 1). Tuy nhiên, để biết được dấu chân carbon của một hạt nhựa đầu vào (Scope 3), doanh nghiệp phải phụ thuộc hoàn toàn vào sự tự nguyện và năng lực kiểm kê của nhà cung cấp. Hiện nay, đa số nhà cung cấp tại Việt Nam vẫn chưa có khả năng cung cấp dữ liệu sơ cấp.
2.3. Thiếu hụt hệ số phát thải đặc thù
Việc tính toán Scope 3 đòi hỏi các Hệ số phát thải (Emission Factors - EF) cực kỳ chi tiết. Tuy nhiên, cơ sở dữ liệu hệ số phát thải tại Việt Nam hiện còn hạn chế. Các chuyên viên thường phải vay mượn hệ số từ quốc tế (IPCC, Ecoinvent), dẫn đến độ sai lệch cao và không phản ánh đúng thực tế sản xuất tại địa phương.
3. 15 danh mục Scope 3 gồm những gì?
Để báo cáo Scope 3 chuẩn chỉnh, doanh nghiệp cần phân loại dữ liệu theo 15 danh mục được GHG Protocol quy định. Việc hiểu rõ từng danh mục giúp chuyên viên không bỏ lỡ các nguồn phát thải trọng yếu.
- Nhóm Thượng nguồn (Upstream Activities)
1. Hàng hóa và dịch vụ đã mua: Phát thải từ sản xuất nguyên vật liệu đầu vào. Đây thường là mục lớn nhất của các công ty sản xuất.
2. Tài sản cố định: Phát thải từ việc xây dựng nhà xưởng, sản xuất máy móc, trang thiết bị.
3. Hoạt động liên quan đến nhiên liệu và năng lượng: (Không nằm trong Scope 1, 2) ví dụ: phát thải từ khai thác, vận chuyển than để sản xuất điện bạn đã mua.
4. Vận chuyển và phân phối thượng nguồn: Vận chuyển nguyên liệu từ nhà cung cấp đến kho của bạn.
5. Chất thải phát sinh: Xử lý rác thải, nước thải phát sinh từ hoạt động của doanh nghiệp.
6. Công tác phí: Khí thải từ máy bay, tàu hỏa, taxi khi nhân viên đi công tác.
7. Di chuyển của nhân viên: Việc đi làm hàng ngày của cán bộ công nhân viên.
8. Tài sản thuê thượng nguồn: Các tài sản doanh nghiệp thuê để vận hành.
- Nhóm Hạ nguồn (Downstream Activities)
9. Vận chuyển và phân phối hạ nguồn: Vận chuyển thành phẩm từ doanh nghiệp đến tay người tiêu dùng.
10. Chế biến sản phẩm bán ra: Phát thải khi khách hàng (doanh nghiệp khác) sử dụng sản phẩm của bạn làm nguyên liệu cho quy trình tiếp theo.
11. Sử dụng sản phẩm bán ra: Khí thải khi người dùng cuối vận hành sản phẩm (Ví dụ: xe máy phát thải khi chạy trên đường).
12. Xử lý cuối vòng đời: Phát thải từ việc tái chế hoặc chôn lấp sản phẩm sau khi sử dụng.
13. Tài sản thuê hạ nguồn: Các tài sản doanh nghiệp cho bên khác thuê.
14. Nhượng quyền thương mại (Franchise): Phát thải từ các cửa hàng nhượng quyền.
15. Đầu tư: Đặc biệt quan trọng với ngân hàng và quỹ đầu tư (Financed Emissions).
4. Lộ trình 5 bước kiểm kê Scope 3 cho chuyên viên khí nhà kính thực chiến
Nếu bạn đang bắt đầu làm báo cáo Scope 3, hãy tuân thủ lộ trình bài bản sau đây để tối ưu nguồn lực:
∇ Bước 1: Xác định tính trọng yếu (Materiality Assessment)
Không nhất thiết phải báo cáo cả 15 danh mục ngay lập tức. Hãy sử dụng nguyên tắc Pareto (80/20) để xác định những danh mục đóng góp nhiều nhất vào tổng lượng phát thải. Thông thường, mục "Hàng hóa và dịch vụ đã mua" sẽ chiếm tỷ trọng lớn nhất.
∇ Bước 2: Thu thập dữ liệu và lựa chọn phương pháp tính
Có hai phương pháp chính:
- Dựa trên chi tiêu (Spend-based method): Lấy số tiền chi trả nhân với hệ số phát thải trung bình của ngành. Cách này nhanh nhưng độ chính xác thấp.
- Dựa trên khối lượng (Average-data method): Lấy khối lượng nguyên vật liệu (kg, tấn) nhân với hệ số phát thải đặc thù. Đây là phương pháp được khuyến khích trong báo cáo chuyên sâu.
∇ Bước 3: Thu thập dữ liệu sơ cấp từ chuỗi cung ứng
Gửi bảng câu hỏi hoặc yêu cầu nhà cung cấp cung cấp báo cáo dấu chân carbon sản phẩm (Product Carbon Footprint). Đây là bước giúp doanh nghiệp chuyển đổi từ dữ liệu ước tính sang dữ liệu thực tế.
∇ Bước 4: Tính toán và tổng hợp
Sử dụng công cụ tính toán (Excel hoặc phần mềm ESG chuyên dụng) để quy đổi tất cả về đơn vị tCO2e (tấn CO2 tương đương). Lưu ý phải sử dụng chỉ số GWP (Global Warming Potential) mới nhất từ IPCC.
∇ Bước 5: Kiểm chứng và Báo cáo
Lập báo cáo theo cấu trúc ISO 14064-1. Việc được bên thứ ba kiểm chứng (Validation/Verification) sẽ giúp báo cáo của bạn có giá trị pháp lý và uy tín trên thị trường quốc tế.
5. Ý nghĩa của Scope 3 đối với mục tiêu Net Zero
Việc kiểm kê Scope 3 không chỉ là để "đối phó" với báo cáo. Nó mang lại những lợi ích chiến lược:
- Giảm thiểu rủi ro CBAM: Hiểu rõ phát thải Scope 3 giúp doanh nghiệp xuất khẩu thép, xi măng, nhôm... sang EU chủ động trong việc khai báo thuế carbon.
- Tối ưu hóa chuỗi cung ứng: Khi biết nhà cung cấp nào có phát thải thấp, doanh nghiệp có thể ưu tiên hợp tác, từ đó giảm tổng phát thải của chính mình.
- Tiếp cận Tài chính Xanh: Các quỹ đầu tư quốc tế hiện nay chỉ rót vốn vào các doanh nghiệp minh bạch hoàn toàn về phát thải chuỗi giá trị.
Scope 3 có thể bao gồm dữ liệu phức tạp, nhưng là chìa khóa doanh nghiệp đạt được Net Zero thực sự. Thay vì lo sợ sự thiếu hụt dữ liệu, doanh nghiệp nên bắt đầu bằng việc đào tạo đội ngũ nhân sự chuyên trách và xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu cơ bản ngay từ hôm nay.
Bạn đang gặp khó khăn trong việc xác định hệ số phát thải hay chưa biết cách thiết lập quy trình thu thập dữ liệu Scope 3?
Tại GreenTrain, chúng tôi cung cấp các khóa đào tạo Chuyên viên kiểm kê khí nhà kính thực chiến. Học viên sẽ được hướng dẫn trực tiếp trên các Case Study thực tế, thực hành tính toán 15 danh mục Scope 3 và nắm vững kỹ thuật lập báo cáo chuẩn ISO 14064-1.
Tìm hiểu ngay: Khóa học Kiểm kê khí nhà kính cho người mới bắt đầu và Lập báo cáo ESG tại GreenTrain
Hãy để lại bình luận của bạn tại đây!